داستان اسباببازی
زهرا جلیلی هاشمی | روان شناس بالینی
در دنیای بزرگسالی، «کلام» ابزار اصلی برای بیان دردها و فشارهای روانی است، اما در دنیای کودکان، ابزار قدرتمندتری وجود دارد به نام «بازی». بسیاری از والدین تصور میکنند بازی تنها وسیلهای برای سرگرمی است، در حالیکه از نگاه متخصصان روانشناسی کودک، بازی «زبان دوم» و بستر امنی برای برونریزی اضطرابها و تنشهای پنهان درونی است. در مطلب امروز به بررسی سازوکار بازی بهعنوان یک ابزار درمانی و راهکارهای عملی آن میپردازیم.
زبانی که قبل از کلمات شکل میگیرد
کودک به دلیل محدودیت در دایره لغات و تکامل نیافتن بخش منطقی مغز (قشر پیشپیشانی)، نمیتواند فشارهای روانی ناشی از استرس، اضطراب جدایی یا تعارضات محیطی را به زبان بیاورد. بازی به او این امکان را میدهد که تجربیات دردناک خود را به دنیای نمادین منتقل کند. وقتی کودک در بازی، عروسک خود را توبیخ میکند یا سناریویی از ترسهایش میسازد، در حال «بازآفرینی» موقعیت است. در دنیای واقعی، او اغلب قربانی یا پیرو است، اما در دنیای بازی، او «خالق» و «فرمانده» است. این جابهجایی نقش، احساس درماندگی را به احساس تسلط تبدیل کرده و فشار روانی را به شکلی ایمن تخلیه میکند.
تخلیه هیجان از مسیر بازی
یکی دیگر از کاربردها و مزایای بازی برای کودکان ایجاد مسیری برای رها کردن احساساتی مانند اضطراب و استرس و ترس در آنهاست. استرس، اضطراب، ترس و خشم، تنها یک پدیده ذهنی نیست، بلکه هورمونهای این احساسات در بدن کودک ذخیره میشوند و ممکن است به شکل بیقراری، پرخاشگری یا اختلالات خواب بروز کنند. بازیهای پرتحرک (مانند دویدن و توپبازی) و بازیهای حسی (مانند خمیربازی و آببازی)، به کودک کمک میکنند تا این انرژیهای فیزیکی انباشتهشده را تخلیه کند و بدن خود را به حالت آرامش بازگرداند.
5 بازی برای آرامش کودک
راهکارهای عملی موثری وجود دارد برای اینکه کودک بتواند از طریق بازی به سلامت روان برسد؛ این تمرینات ساده اما اثربخش را در برنامه روزانه بگنجانید:
1 تکنیک «نقشگردانی»| اگر کودک از اتفاقی ترسیده است، از او بخواهید نقش کسی را بازی کند که آن کار را بهخوبی انجام میدهد (مثلاً نقش دکتر). شما در نقش کسی ظاهر شوید که نیاز به کمک دارد تا کودک قدرت حل مسئله را تجربه کند.
2 ایستگاه خشم (بالش تخلیه)| یک بالش نرم و مشخص برای لحظاتی که کودک بسیار خشمگین است، درنظر بگیرید تا بتواند با مشت زدن به آن، انرژی خشم خود را به شکلی بیخطر آزاد کند.
3 قصهگویی آینهای| اگر روز سختی داشته، قصه عروسکی را روایت کنید که دقیقا همان اتفاق برایش افتاده است. اجازه دهید کودک پایان داستان را به میل خودش تغییر دهد.
4 هنر درمانی (نقاشی بدون چارچوب)| در اختیار قرار دادن رنگهای انگشتی یا گِلبازی، به کودک کمک میکند تا هیجانات سرکوبشدهاش را بدون محدودیتهای کلامی برونریزی کند.
5 بازیهای منظمکننده| برای کاهش اضطرابهای شدید، بازیهایی با «قوانین مشخص و ساده» مثل چیدن لگو یا پازل، به ذهن آشفته کودک، نظم و احساس امنیت میدهد.
فقط تماشا کنید
تماشاگر همدل باشید. مهمترین شرط اثربخشی بازیدرمانی در خانه، حضور بدون قضاوت است. والدین نباید در حین بازی، کودک را نصیحت کنند یا بازی او را به کلاس درس تغییر دهند. بهجای آموزش دادن، مشاهدهگر باشید. بهجای قضاوت کردن، همراهی کنید. اجازه دهید کودک، خودش سناریوی بازی را طراحی و هدایت کند. بازی، فراتر از پر کردن اوقات فراغت، راهکاری حیاتی برای حفظ سلامت روان کودک است. کودک در حال بازی، در حال «درمان خویشتن» است. با فراهم کردن فضایی امن و زمان کافی برای بازی، ما به فرزندانمان میآموزیم که چگونه با توفانهای درونی زندگی دستوپنج نرم کنند و آنها را به فرصتی برای رشد و بالندگی تبدیل سازند.
زبانی که قبل از کلمات شکل میگیرد
کودک به دلیل محدودیت در دایره لغات و تکامل نیافتن بخش منطقی مغز (قشر پیشپیشانی)، نمیتواند فشارهای روانی ناشی از استرس، اضطراب جدایی یا تعارضات محیطی را به زبان بیاورد. بازی به او این امکان را میدهد که تجربیات دردناک خود را به دنیای نمادین منتقل کند. وقتی کودک در بازی، عروسک خود را توبیخ میکند یا سناریویی از ترسهایش میسازد، در حال «بازآفرینی» موقعیت است. در دنیای واقعی، او اغلب قربانی یا پیرو است، اما در دنیای بازی، او «خالق» و «فرمانده» است. این جابهجایی نقش، احساس درماندگی را به احساس تسلط تبدیل کرده و فشار روانی را به شکلی ایمن تخلیه میکند.
تخلیه هیجان از مسیر بازی
یکی دیگر از کاربردها و مزایای بازی برای کودکان ایجاد مسیری برای رها کردن احساساتی مانند اضطراب و استرس و ترس در آنهاست. استرس، اضطراب، ترس و خشم، تنها یک پدیده ذهنی نیست، بلکه هورمونهای این احساسات در بدن کودک ذخیره میشوند و ممکن است به شکل بیقراری، پرخاشگری یا اختلالات خواب بروز کنند. بازیهای پرتحرک (مانند دویدن و توپبازی) و بازیهای حسی (مانند خمیربازی و آببازی)، به کودک کمک میکنند تا این انرژیهای فیزیکی انباشتهشده را تخلیه کند و بدن خود را به حالت آرامش بازگرداند.
5 بازی برای آرامش کودک
راهکارهای عملی موثری وجود دارد برای اینکه کودک بتواند از طریق بازی به سلامت روان برسد؛ این تمرینات ساده اما اثربخش را در برنامه روزانه بگنجانید:
1 تکنیک «نقشگردانی»| اگر کودک از اتفاقی ترسیده است، از او بخواهید نقش کسی را بازی کند که آن کار را بهخوبی انجام میدهد (مثلاً نقش دکتر). شما در نقش کسی ظاهر شوید که نیاز به کمک دارد تا کودک قدرت حل مسئله را تجربه کند.
2 ایستگاه خشم (بالش تخلیه)| یک بالش نرم و مشخص برای لحظاتی که کودک بسیار خشمگین است، درنظر بگیرید تا بتواند با مشت زدن به آن، انرژی خشم خود را به شکلی بیخطر آزاد کند.
3 قصهگویی آینهای| اگر روز سختی داشته، قصه عروسکی را روایت کنید که دقیقا همان اتفاق برایش افتاده است. اجازه دهید کودک پایان داستان را به میل خودش تغییر دهد.
4 هنر درمانی (نقاشی بدون چارچوب)| در اختیار قرار دادن رنگهای انگشتی یا گِلبازی، به کودک کمک میکند تا هیجانات سرکوبشدهاش را بدون محدودیتهای کلامی برونریزی کند.
5 بازیهای منظمکننده| برای کاهش اضطرابهای شدید، بازیهایی با «قوانین مشخص و ساده» مثل چیدن لگو یا پازل، به ذهن آشفته کودک، نظم و احساس امنیت میدهد.
فقط تماشا کنید
تماشاگر همدل باشید. مهمترین شرط اثربخشی بازیدرمانی در خانه، حضور بدون قضاوت است. والدین نباید در حین بازی، کودک را نصیحت کنند یا بازی او را به کلاس درس تغییر دهند. بهجای آموزش دادن، مشاهدهگر باشید. بهجای قضاوت کردن، همراهی کنید. اجازه دهید کودک، خودش سناریوی بازی را طراحی و هدایت کند. بازی، فراتر از پر کردن اوقات فراغت، راهکاری حیاتی برای حفظ سلامت روان کودک است. کودک در حال بازی، در حال «درمان خویشتن» است. با فراهم کردن فضایی امن و زمان کافی برای بازی، ما به فرزندانمان میآموزیم که چگونه با توفانهای درونی زندگی دستوپنج نرم کنند و آنها را به فرصتی برای رشد و بالندگی تبدیل سازند.