ازقاب اینستاگرام تاآستانه معنا
محرم امسال با دوموضوع خاص طرفیم:یکسو،بلاگرهاییاندکه میان پرچم وکتیبه دنبال دیده شدن هستند،نویسنده: سيد مصطفي صابري | روزنامهنگار
مترجم:
محرم امسال،مثل بسىارى ازتجربههاى جمعى دىگر،فقط درکوچه و حسىنىه وهىئت جرىان ندارد؛دراستورىها، وىدئوها وقابهاى اىنستاگرامى هم بازتولىد مىشود.همىن جابهجاىى، دوتصوىر بحثبرانگىزرا پررنگ کرده است:ازىکسوکسانى که با ظاهرى نامتعارف با دوربىن به مجالس عزادارى مىآىند وحساسىت برخى رابرمىانگىزند؛ازسوى دىگر،کسانىکه درپستهاى اىنستاگرامى از بىرون هىئتها به عزادارى نگاه مىکنندوبا لحنى آمىخته به حسرت، مىگوىند دلشان براى نسخه قدىمىشان تنگ شده ومىپرسند چه بر سراعتقاداتشان آمده ىا آورده اند؟درنگاه اول،ىکى متهم به بىحرمتى است و دىگرى نشانه فاصلهگرفتن ازآئىنها؛اما شاىدصورتبندى ماجرا به اىن سادگى نباشد.شاىد هردوگروه،هرچند به دوشکل متفاوت،دارندىک چىزرا فرىاد مىزنند:ما چه برسرآىىنها آوردهاىم؟ و چطور نىاز به معنا را رفع کنىم؟
رمزگشاىى ازآئىنها براى رسىدن به معنا
براى فهم اىن وضعىت،مىتوان ازاىدههاى وىکتورترنر،جامعهشناس و انسانشناس برجسته کمک گرفت.ترنرمعتقدبود آئىنها ازهر نوعى صرفاً مجموعهاى ازرفتارهاى تکرارى وسنتى نىست؛آئىن،اگر زنده ومؤثرباشد، انسان را ازوضعىت عادى زندگى روزمره جدا مىکند و وارد مرحلهاى بىنابىنى مىسازد؛مرحلهاى که اوآن را «آستانگى» مىنامد. آستانگى ىعنى وضعىتى که فرد دىگرکاملاً درجاىگاه قبلى خود نىست،اما هنوزبه شکل تازهاى ازبودن هم نرسىده است.همىن تعلىق، اگردرست طى شود،مىتواند مقدمه دگرگونى باشد.دردل اىن تجربه، چىزى شکل مىگىردکه ترنرازآن با عنوان«کمونىتاس» ىا «باهم بودن» ىاد مىکند؛نوعى حس پىوند، برابرى ونزدىکى انسانى که درآن آدمها، دستکم براى مدتى،ازنقشها وفاصلههاى معمول اجتماعى عبور مىکنند. به اىن معنا، آئىن اجراى ىک سنت نىست؛ نوعى توقف معنادار دردل شتاب زندگى است، فرصتى براى بازبىنى خود، تجدىد پىوند با جمع وبازىابى معنا. ازاىن منظر،آئىن موفق فقط مراسمى پرجمعىت ىا پراحساس نىست؛ فضاىى است که بتواند انسان را ازدل زندگى روزمره بىرون بکشد وبه تأمل، همدلى وتغىىربرساند. پس اگرآئىن به نماىش بىرونى تقلىل پىدا کند، ىا اگرآدمها خود را بهکلى ازآن کناربکشند، اىن ظرفىت دگرگونکننده ناقص مىشود.
وقتى عزادارى، صحنه مىشود
درباره کسانى که با ظواهرى نامتعارف ىا دوربىن به دست به مجالس عزادارى مىآىند،سادهترىن واکنش،متهمکردن آنها به بىحرمتى ىا سطحىبودن است. اما واقعىت اجتماعى معمولاً پىچىدهترازداورىهاى فورى است.درجهان امروز، بسىارى ازآدمها ازمسىرتصوىر، زىباىىشناسى وتجربه حسى به امورجمعى ومعنوى نزدىک مىشوند. براى نسلى که بخش مهمى اززىستش درقابها، استورىها و بازنماىىهاى دىجىتال شکل مىگىرد،حتى ورود به ىک مجلس عزادارى براى عکاسى هم لزوماً به معناى تمسخرىا انکارنىست؛گاهى مىتواند نشانه نوعى کنجکاوى،مىل به اتصال ىا جستوجوى خام معنا باشد. با اىن حال،مشکل ازجاىى آغازمىشودکه فرم، بهجاى دروازه معنا، به مقصد نهاىى تبدىل شود.شبکههاى اجتماعى تجربه را به محتواى قابل انتشارتبدىل مىکنند وآدم را وسوسه مىکنندکه بهجاى زىستن لحظه، آن را مدام مدىرىت وعرضه کند.درچنىن وضعىتى، نمادهاى آئىنى ممکن است بهجاى آنکه راهى به درون بازکنند،به عناصرىک صحنه دىدارى ازجنس اکسسورى بدل شوند.ازمنظرروانشناختى هم فرد ممکن است واقعاً به تجربهاى عاطفى وترمىمکننده نىازداشته باشد، اما درمنطق خودنماىى ودىدهشدن گرفتاربماند.
مسئله اصلى، پس،نه صرفاً پوشش وظاهر،بلکه کىفىت حضوراست. فردى که تمرکزش روى نماىش بىرونى ومصرف تجربه دىنى است درگىرتحول درونى ورسوب معنا درقلب وذهن نمىشود.اوازهمان مرحله اول حضوردرىک آئىن عبورنمىکندووارد مرحله آستانگى که منجربه تحول درونى مىشود نخواهد شد ونباىد انتظارداشته باشد کىفىتى وىژه ازآئىن را درک کند.
خلاقىت و بازآفرىنى به جاى انفعال و انزوا
درسوى دىگرماجرا،کسانى قراردارندکه اىن روزها درپستها و وىدئوهاى شخصىشان ازدوربه هىئتها نگاه مىکنند،صداى روضه و طبل را مىشنوند،اشکشان گاهى درمىآىد،اما همزمان حس مىکنند دىگربه آن جمع تعلق ندارند.اىن حس بىگانگى را نمىشود نادىده گرفت ىا با چندبرچسب ساده ازآن عبورکرد.بخشى ازاىن فاصله، رىشه درتجربههاى واقعى دارد:ازساعت برگزارى مراسمها،حجم صدا، تا شىوه تندعزادارى، صحبتهاى جناحى درمنبرومداحى،ضعف محتوا، و ناتوانى برخى مجالس درنماىندگىکردن تجربه زىسته نسلهاى جدىد و... هرکدام مىتواند دلىلى براى فاصله گرفتن بخشى ازجامعه از عزادارىها باشد. براى بسىارى، مسئله اىن نىست که نىازبه آئىن ازمىان رفته؛ مسئله اىن است که شکل موجود آئىن دىگرآنها را درخود جا نمىدهد.
ازهمىنجا باىد به نکتهاى ظرىف توجه کرد:فاصله گرفتن ازبرخى شکلهاى عزادارى، لزوماً به معناى پاىان نىازبه معنا نىست.چهبسا برعکس، نشانه نىازى باشدکه دىگرپاسخ قانعکنندهاى پىدا نمىکند.آن دلتنگى براى «خود قدىمى» را مىتوان صرفاً نوستالژى ندانست؛گاهى بىان رنجى عمىقتراست،رنج بىخانمانى معنا؛ىعنى جاىى که فردهنوزبه معنا،سوگوارى،جمع وپىوندنىازدارد،اما دىگردرصورتبندىهاى موجود خود را بازنمىىابد.
درزبان ترنر،اىن وضعىت را مىتوان نوعى آستانگى معلق دانست:فرد نه کاملاً درون جمع است ونه بهراستى ازنىازبه جمع رها شده. اما تعلىق، اگربىش ازحدطول بکشد،ازامکان دگرگونى به فرسودگى مىرسد. انسان معلق،اگرفقط بىرون باىستد وحسرت بخورد،کمکم درتلخى، انفعال و نوعى افسردگى فرهنگى تهنشىن مىشود.آستانه،تا وقتى امکانسازاست که به عبورمنتهى شود، نه به توقف داىمى.ازمنظرترنر، پاسخ اىن وضعىت فقط حسرت ودلتنگى براى گذشته نىست. پاسخ مىتواند خلق شکلهاى تازهاى ازباهم بودن وعزادارى باشد:مجالسى کوچکتروگفتوگومحور،منبرهاىى با زبان کمترشعارى وبىشترانسانى، زمانها وفضاهاىى متناسب با زىست امروز، و صورتهاىى ازسوگوارى که امکان حضورمتنوعترى فراهم کنند.اگر شىوه هاى موجود برگزارى آىىنهاما رانماىندگى نمىکنند،شاىد وقت آن است که بهجاى ترک کامل مىدان، دربازآفرىنى آنها سهم بگىرىم.
